Tinh dịch đồ: xét nghiệm những gì và đọc kết quả thế nào?

Tinh dịch đồ là xét nghiệm mẫu tinh dịch để xem tinh trùng nhiều hay ít, bơi có tốt không và hình dạng ra sao. Đây là xét nghiệm cơ bản cho người chồng khi vợ chồng đi khám hiếm muộn. Xét nghiệm đơn giản, không đau và chưa ghi nhận rủi ro nào.

Kết quả có một chỉ số thấp chưa có nghĩa là không thể có con. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhấn mạnh: ngưỡng tham khảo không phải ranh giới giữa có con và không có con.

Khi nào cần làm tinh dịch đồ?

MedlinePlus là trang thông tin của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ. Theo trang này, người chồng thường làm tinh dịch đồ khi vợ chồng đã cố gắng ít nhất 12 tháng mà chưa có thai. Nếu vợ từ 36 tuổi trở lên, NHS (Anh) khuyên nên đi khám sớm hơn.

NHS và Mayo Clinic đều khuyên cả hai vợ chồng cùng đi khám ngay từ đầu. Nguyên nhân hiếm muộn có thể đến từ vợ, từ chồng hoặc cả hai. Tinh dịch đồ là bước nhanh và rẻ để biết phía chồng có vấn đề hay không.

Chuẩn bị trước khi lấy mẫu

Kết quả phụ thuộc nhiều vào cách lấy mẫu. Theo WHO và MedlinePlus, người chồng nên:

• Kiêng xuất tinh từ 2 đến 7 ngày trước khi lấy mẫu. Số ngày kiêng có ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm.
• Đi tiểu, rửa tay và vệ sinh dương vật trước khi lấy mẫu.
• Lấy mẫu bằng cách tự kích thích, xuất tinh vào lọ vô khuẩn do nơi xét nghiệm cấp. Không chạm vào mặt trong lọ.
• Không dùng chất bôi trơn hay nước bọt, vì có thể làm hại tinh trùng.
• Lấy trọn mẫu. Nếu lỡ rơi ra ngoài một phần, hãy báo nhân viên.

Thường mẫu được lấy tại phòng riêng của nơi xét nghiệm. Nếu được phép lấy ở nhà, mẫu cần giữ ấm và mang đến trong khoảng 1 giờ. Chỉ dùng loại bao cao su chuyên dụng do cơ sở y tế cấp, nếu bác sĩ hướng dẫn lấy mẫu khi quan hệ.

Các chỉ số trong tinh dịch đồ

Năm 2021, WHO công bố bộ ngưỡng tham khảo mới trong sổ tay xét nghiệm tinh dịch (ấn bản thứ 6). Ngưỡng này lấy từ những người đàn ông có vợ mang thai tự nhiên trong vòng 1 năm. Con số là mức mà 95% nhóm này đạt bằng hoặc cao hơn.

• Thể tích tinh dịch: từ 1,4 ml trở lên.
• Mật độ tinh trùng (số tinh trùng trong 1 ml): từ 16 triệu/ml trở lên.
• Tổng số tinh trùng trong một lần xuất tinh: từ 39 triệu trở lên.
• Di động tổng (tinh trùng có chuyển động): từ 42% trở lên.
• Di động tiến tới (tinh trùng bơi về phía trước): từ 30% trở lên.
• Tỷ lệ sống: từ 54% trở lên.
• Hình dạng bình thường: từ 4% trở lên. Phần lớn tinh trùng có hình dạng chưa hoàn hảo, đây là điều bình thường.

Phiếu kết quả còn có thể ghi độ pH, thời gian ly giải (tinh dịch từ đặc chuyển sang lỏng) và số bạch cầu. MedlinePlus nêu pH bình thường khoảng 7,2 đến 8,0, ly giải trong 15 đến 30 phút. Bạch cầu nhiều hơn 1 triệu/ml có thể gợi ý viêm nhiễm.

Một số phòng xét nghiệm vẫn dùng ngưỡng cũ của WHO năm 2010, nên con số trên phiếu có thể hơi khác. Ví dụ MedlinePlus ghi mật độ từ 15 triệu/ml và di động trên 40%. Mẹ và chồng nên xem cột "giá trị tham chiếu" in ngay trên phiếu.

Đọc kết quả thế nào cho đúng?

Phiếu kết quả có thể ghi các thuật ngữ mô tả sau:

• Tinh trùng ít: số lượng dưới ngưỡng.
• Tinh trùng yếu: tỷ lệ di động thấp.
• Tinh trùng dị dạng: tỷ lệ hình dạng bình thường thấp.

Kết luận không có tinh trùng chỉ được đưa ra khi đã ly tâm mẫu mà vẫn không thấy tinh trùng. Ly tâm là quay mẫu ở tốc độ cao cho tinh trùng lắng xuống. WHO lưu ý đây là mô tả kết quả, chưa phải chẩn đoán bệnh.

Theo Mayo Clinic, số lượng tinh trùng thay đổi giữa các lần lấy mẫu. Vì vậy bác sĩ thường cho làm lại, có khi 2 lần trở lên cách nhau một thời gian, trước khi kết luận.

Nếu tinh dịch đồ bình thường, Mayo Clinic cho biết bác sĩ có thể chuyển sang kiểm tra kỹ hơn cho người vợ.

Kết quả bất thường thì làm gì tiếp?

Kết quả bất thường không có nghĩa là vô sinh vĩnh viễn. MedlinePlus cho biết đây chỉ là dấu hiệu tinh trùng có thể góp phần làm vợ chồng khó có thai. Bác sĩ sẽ tìm nguyên nhân để điều trị.

Xét nghiệm thêm có thể gồm

• Xét nghiệm máu đo nội tiết tố, như testosterone.
• Siêu âm bìu để tìm giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc bất thường ở tinh hoàn.
• Xét nghiệm gen khi số lượng tinh trùng rất thấp.
• Xét nghiệm nước tiểu sau xuất tinh, để xem tinh trùng có đi ngược vào bàng quang không.

Hướng xử trí tùy nguyên nhân

• Bỏ thuốc lá và thay đổi các thói quen có hại.
• Phẫu thuật khi có giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc tắc ống dẫn tinh.
• Điều trị nhiễm trùng đường sinh dục nếu có.
• Lấy tinh trùng trực tiếp từ tinh hoàn khi trong tinh dịch không có tinh trùng.
• Hỗ trợ sinh sản như bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI), thụ tinh trong ống nghiệm (IVF). Khi tinh trùng quá ít hoặc yếu, có thể tiêm một tinh trùng vào bào tương trứng (ICSI).

Mọi hướng điều trị cần bác sĩ chuyên khoa nam học hoặc hiếm muộn tư vấn. Vợ chồng nên cùng đi khám để hai người hiểu kết quả và cùng quyết định.