Trẻ chậm nói: mốc nào cha mẹ cần đưa con đi khám?

Mỗi trẻ bắt đầu nói ở thời điểm khác nhau, nhưng có những mốc cha mẹ nên để ý. Theo CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ), đa số trẻ 18 tháng cố nói được ít nhất 3 từ ngoài “mẹ”, “ba”.

Khoảng 2 tuổi, trẻ ghép được 2 từ với nhau. Khoảng 3 tuổi, trẻ trò chuyện qua lại được.

Nếu con chưa đạt mốc, hoặc không còn nói những từ đã biết, hãy đưa con đi khám sớm. AAP (Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ) cho biết can thiệp sớm có thể tạo khác biệt lớn.

Trẻ thường nói được gì ở từng độ tuổi?

CDC gọi mốc phát triển là những điều ít nhất 75% trẻ làm được ở một độ tuổi. Vì vậy, chậm một mốc chưa chắc là bất thường, nhưng là lý do để hỏi bác sĩ.

Khoảng 1 tuổi

Theo AAP, phần lớn trẻ quay về phía có tiếng động và đáp lại khi được gọi tên. Trẻ biết vẫy tay tạm biệt, bập bẹ lên xuống giọng như đang nói, gọi “ba ba”, “ma ma” và nói được ít nhất 1 từ. Trẻ chỉ tay vào thứ mình muốn lấy.

Khoảng 18 tháng

• Cố nói ít nhất 3 từ ngoài “mẹ”, “ba” (CDC).
• Làm theo yêu cầu một bước mà không cần cử chỉ, như đưa đồ chơi khi mẹ nói “đưa mẹ nào” (CDC).
• Từ 18 tháng đến 2 tuổi, trẻ học thêm khoảng 1 từ mới mỗi tuần (AAP).

Khoảng 2 tuổi

• Nói ít nhất 2 từ ghép, như “thêm sữa” (CDC).
• Chỉ vào hình trong sách khi được hỏi, chỉ được ít nhất 2 bộ phận cơ thể (CDC).
• Dùng cử chỉ khác ngoài vẫy tay, chỉ tay, như hôn gió, gật đầu (CDC).
• Theo AAP, nhiều trẻ nói được khoảng 50–100 từ, và người khác hiểu khoảng một nửa lời con nói.

Khoảng 3 tuổi

• Trò chuyện qua lại được ít nhất 2 lượt (CDC).
• Hỏi “ai”, “cái gì”, “ở đâu”, “tại sao” (CDC).
• Kể được hành động trong tranh như “chạy”, “ăn”; nói được tên mình khi được hỏi (CDC).
• Nói đủ rõ để người khác hiểu phần lớn thời gian (CDC).

Khi nào nên đưa con đi khám?

CDC khuyên hành động sớm khi trẻ chưa đạt một hay nhiều mốc, hoặc mất đi kỹ năng đã có. Bước đầu là nói chuyện với bác sĩ và hỏi về việc sàng lọc phát triển.

AAP cũng khuyên báo bác sĩ nếu chậm nói đi kèm những biểu hiện sau:

• Con không âu yếm, không cười đáp lại khi cha mẹ cười.
• Con như không để ý có người trong phòng, như sống trong thế giới riêng.
• Con nghe thấy tiếng còi xe, tiếng mèo kêu nhưng không phản ứng khi được gọi tên.
• Con thích chơi một mình, ít quan tâm đồ chơi, lại rất mê một số đồ vật lạ.
• Con đọc được chữ cái, số hay câu quảng cáo nhưng không dùng lời để xin thứ mình muốn.
• Con lặp lại câu trên ti vi, dùng từ không hợp tình huống.

Chậm nói có thể do đâu?

AAP cho biết chậm phát triển ngôn ngữ là dạng chậm phát triển hay gặp nhất. Cứ khoảng 5 trẻ thì có 1 trẻ nói muộn hơn các bạn cùng tuổi.

Chậm nói đơn thuần đôi khi chỉ là tạm thời. Trẻ có thể tự bắt kịp, hoặc tiến bộ khi gia đình trò chuyện, chơi và đọc sách với con nhiều hơn.

Tuy vậy, chậm nói đôi khi là dấu hiệu của vấn đề khác. Đó có thể là nghe kém, chậm phát triển ở mặt khác, hoặc rối loạn phổ tự kỷ. AAP cũng lưu ý một số trẻ hay cáu giận vì chưa nói được điều mình cần.

NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh) nêu thêm vài yếu tố trong sinh hoạt:

• Ngậm ti giả nhiều: trẻ khó tập nói khi miệng ngậm ti giả. NHS khuyên chỉ cho ngậm khi ngủ và bỏ hẳn trước 12 tháng.
• Ti vi, đài bật suốt ngày: tiếng ồn nền làm trẻ khó nghe cha mẹ nói.

Gia đình nói hai thứ tiếng không phải là nguyên nhân đáng lo. NHS khuyên cha mẹ nói với con bằng ngôn ngữ mình thấy thoải mái; trẻ thích nghi tốt.

Bác sĩ sẽ làm gì?

Theo AAP, bác sĩ có thể hỏi cha mẹ, nhờ điền bảng câu hỏi và chơi, trò chuyện với con để đánh giá. Bác sĩ thường cho đo thính lực và giới thiệu con tới chuyên gia ngôn ngữ trị liệu.

Chuyên gia sẽ đánh giá cả khả năng nói và khả năng hiểu lời nói, cử chỉ của con. Nếu con chỉ chậm nói mà hiểu tốt, gia đình có thể được hướng dẫn cách giúp con ở nhà hoặc cho con tập nói.

Nếu con chậm cả nói lẫn hiểu mà thính lực bình thường, con cần được đánh giá thêm. AAP cho biết cha mẹ vẫn lo dù được bảo “để con tự bắt kịp” thì có thể hỏi thêm ý kiến bác sĩ khác.

Cha mẹ giúp con nói ở nhà

NHS gợi ý theo từng độ tuổi:

• 12–18 tháng: con nói sai thì mẹ nhắc lại đúng, không chê. Con chỉ con mèo nói “meo” thì mẹ đáp: “Ừ, con mèo đấy”. Cho con chọn: “Con ăn chuối hay táo?”. Hát những bài có động tác.
• 18–24 tháng: lặp lại từ nhiều lần trong ngày. Dặn ngắn, đơn giản như “lấy mũ cho mẹ”. Hỏi “mũi con đâu?” để con chỉ. Hạn chế ti vi.
• 2–3 tuổi: nói dài hơn câu của con một chút. Con nói “cởi tất” thì mẹ đáp “ừ, mình cởi tất ra nhé”. Gọi tên con trước khi nói, chờ con trả lời. Vừa làm việc nhà vừa trò chuyện với con.