Thiếu máu, thiếu sắt trước khi mang thai: ai cần kiểm tra và bổ sung thế nào?

Thiếu máu là khi lượng huyết sắc tố trong máu thấp hơn mức bình thường. Huyết sắc tố, hay hemoglobin, là chất giúp hồng cầu mang oxy đi khắp cơ thể. Thiếu sắt là một nguyên nhân rất hay gặp.

Hướng dẫn của Bộ Y tế khuyên phụ nữ chuẩn bị mang thai làm xét nghiệm công thức máu cơ bản. Mẹ cũng nên uống bổ sung sắt và axit folic ít nhất 3 tháng trước khi có thai.

Vì sao cần lo chuyện thiếu sắt từ trước khi có thai?

Theo NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh), sắt rất cần để tạo hồng cầu. Thiếu sắt lâu ngày sẽ dẫn tới thiếu máu do thiếu sắt.

Tình trạng này khá phổ biến. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2011 cứ 3 phụ nữ không mang thai thì có 1 người bị thiếu máu. Thiếu sắt được cho là góp phần gây ra ít nhất một nửa số ca.

NHS cho biết thiếu máu do thiếu sắt không được điều trị làm cơ thể dễ ốm, dễ nhiễm trùng hơn. Nếu mang thai, mẹ có nguy cơ biến chứng cao hơn cả trước và sau khi sinh. Bổ sung từ trước giúp mẹ bước vào thai kỳ với lượng sắt dự trữ tốt hơn.

Ai cần kiểm tra?

Bộ Y tế khuyên mọi phụ nữ chuẩn bị mang thai làm công thức máu cơ bản. Mẹ càng nên kiểm tra sớm nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Kinh nguyệt ra nhiều: NHS xếp đây vào nhóm nguyên nhân rất hay gặp gây thiếu sắt.
• Ăn ít thịt, ăn chay hoặc ăn kiêng khắt khe trong thời gian dài.
• Nhiễm giun: WHO nêu nhiễm giun móc nặng là một nguyên nhân gây mất máu kéo dài.
• Có bệnh gây chảy máu ở dạ dày, ruột như loét dạ dày, trĩ, hoặc dùng thuốc giảm đau chống viêm dài ngày.
• Đang có dấu hiệu thiếu máu: mệt mỏi, thiếu sức, khó thở, tim đập nhanh, da xanh hơn bình thường, đau đầu.

NHS cũng nêu một số dấu hiệu ít gặp hơn. Đó là ù tai, thấy đồ ăn có vị lạ, rụng tóc, móng tay lõm hình thìa. Có người thèm ăn những thứ không phải thức ăn như nước đá, giấy.

Đọc kết quả xét nghiệm thế nào?

Năm 2024, WHO đưa ra ngưỡng huyết sắc tố để xác định thiếu máu. Với phụ nữ từ 15 đến 65 tuổi không mang thai, dưới 120 g/L, tức 12 g/dL, là thiếu máu. Khi đã mang thai, ngưỡng này là dưới 110 g/L ở 3 tháng đầu.

Thiếu máu có nhiều nguyên nhân, không phải lúc nào cũng do thiếu sắt. Thiếu vitamin B12, thiếu folate hay mang gen thalassemia (tan máu bẩm sinh) cũng có thể làm chỉ số bất thường. Vì vậy, Bộ Y tế dùng công thức máu để tầm soát cùng lúc thiếu máu, thiếu sắt và thalassemia.

Khi thấy thiếu máu, bác sĩ có thể cho làm thêm xét nghiệm, ví dụ đo ferritin để biết lượng sắt dự trữ. Nếu chưa rõ nguyên nhân, mẹ có thể được kiểm tra thêm để tìm chỗ mất máu.

Bổ sung sắt thế nào cho đúng?

Phòng thiếu máu trước khi có thai

Bộ Y tế khuyến nghị uống sắt 30–60 mg và axit folic 400–800 mcg mỗi ngày. Mẹ nên uống ít nhất 3 tháng trước khi có thai. Mẹ cũng có thể dùng viên đa vi chất có chứa sắt và axit folic.

WHO cũng khuyên phụ nữ còn kinh nguyệt uống 30–60 mg sắt mỗi ngày trong 3 tháng liền mỗi năm. Khuyến nghị này áp dụng ở nơi có từ 40% phụ nữ trở lên bị thiếu máu. Mỗi nước có khuyến nghị riêng, ở Việt Nam mẹ làm theo hướng dẫn của Bộ Y tế.

Khi đã bị thiếu máu do thiếu sắt

Nếu đã thiếu máu, bác sĩ sẽ kê sắt với liều điều trị. Theo NHS, thời gian uống thường khoảng 6 tháng, kèm xét nghiệm máu lại để kiểm tra. Mẹ nên điều trị ổn trước khi có thai.

Sắt có thể gây táo bón hoặc tiêu chảy, đau bụng, ợ nóng, buồn nôn và phân sẫm màu. NHS gợi ý uống thuốc trong hoặc ngay sau bữa ăn để giảm khó chịu. Uống nước cam sau khi uống thuốc có thể giúp hấp thu sắt tốt hơn.

Ăn gì để có thêm sắt?

NHS gợi ý một số thực phẩm giàu sắt dễ tìm:

• Thịt đỏ như thịt bò, thịt lợn nạc.
• Các loại đậu: đậu đỏ, đậu nành, đậu gà, đậu lăng.
• Rau lá xanh đậm như cải xoong, cải xoăn.
• Các loại hạt, trái cây sấy khô như mơ, mận sấy.
• Ngũ cốc ăn sáng có bổ sung sắt.

Gan cũng giàu sắt, nhưng NHS khuyên tránh ăn gan khi đã mang thai. Trà, cà phê, sữa nếu dùng nhiều sẽ cản trở hấp thu sắt, nên mẹ chỉ dùng vừa phải.

Bộ Y tế cũng khuyên tẩy giun 1–2 lần mỗi năm. Rửa tay bằng xà phòng và giữ nhà cửa sạch sẽ giúp tránh nhiễm giun trở lại.