Trẻ thừa cân: cha mẹ nên làm gì để giúp con khỏe hơn mà không ép giảm cân?

Khi con thừa cân, điều con cần không phải là ăn kiêng hay giảm cân thật nhanh. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị một cách làm kết hợp: ăn uống có hướng dẫn, vận động nhiều hơn, thay đổi thói quen hằng ngày. Cha mẹ cùng tham gia và có nhân viên y tế đồng hành.

Ở trẻ nhỏ, mục tiêu thường là giúp con lớn lên khỏe mạnh với thói quen tốt, không phải con số trên cân. Quan trọng không kém là con không bị chê bai, trêu chọc vì ngoại hình.

Thế nào là thừa cân, béo phì ở trẻ?

Trẻ đang lớn nên không thể đánh giá bằng cân nặng đơn thuần. Nhân viên y tế đối chiếu cân nặng, chiều cao của con với chuẩn tăng trưởng của WHO, theo tuổi và giới. Theo WHO:

• Trẻ dưới 5 tuổi: thừa cân khi cân nặng theo chiều cao cao hơn mức trung vị trên 2 độ lệch chuẩn. Béo phì khi cao hơn trên 3 độ lệch chuẩn.
• Trẻ 5–19 tuổi: dùng chỉ số khối cơ thể (BMI) theo tuổi. Thừa cân khi BMI theo tuổi cao hơn trung vị trên 1 độ lệch chuẩn. Béo phì khi cao hơn trên 2 độ lệch chuẩn.

Độ lệch chuẩn là đơn vị đo mức chênh so với trẻ cùng tuổi, cùng giới. BMI được tính bằng cân nặng (kg) chia cho bình phương chiều cao (m). Vì cách tính khá phức tạp, mẹ nên để bác sĩ đánh giá thay vì tự nhìn hay so với con nhà khác.

Vì sao nên quan tâm sớm?

WHO cho biết béo phì ở trẻ làm tăng nguy cơ sớm mắc các bệnh không lây như đái tháo đường, bệnh tim mạch. Béo phì cũng dễ kéo dài đến tuổi trưởng thành. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), trẻ thừa cân dễ tiếp tục thừa cân khi lớn. Điều này có thể dẫn đến đái tháo đường type 2.

Không chỉ thể chất, WHO lưu ý trẻ béo phì có thể bị kỳ thị, bắt nạt, tự ti. Lo âu, buồn chán hay khó kiểm soát cảm xúc cũng có thể khiến trẻ ăn uống không lành mạnh. Vì vậy, chăm sóc tinh thần của con quan trọng ngang với điều chỉnh bữa ăn.

Thay đổi bữa ăn cho cả nhà

WHO khuyến nghị chế độ ăn có hướng dẫn, phù hợp tuổi, sở thích, văn hóa và có cha mẹ tham gia. Một bữa ăn lành mạnh theo WHO có nhiều rau, trái cây, đậu đỗ, ít chất béo và hạn chế muối, đường. Một số việc mẹ có thể bắt đầu:

• Bớt đồ chiên rán, đồ ngọt, nước ngọt: Viện Dinh dưỡng khuyên thay nước ngọt bằng nước lọc.
• Thêm rau củ, trái cây: Viện Dinh dưỡng gợi ý ít nhất 250 g mỗi ngày cho trẻ 3–5 tuổi thừa cân, béo phì.
• Chia suất vừa với tuổi: NHS khuyên không cho trẻ ăn suất như người lớn. Dùng đĩa, bát nhỏ hơn, bắt đầu với phần ít rồi cho thêm nếu con còn đói.
• Ăn đúng bữa, cả nhà cùng ăn: giữ giờ ăn đều đặn để con không ăn vặt liên tục.

Mẹ đừng chuẩn bị một "thực đơn giảm cân" riêng cho con. Khi cả nhà cùng ăn như nhau, con không thấy mình bị phạt hay khác biệt. Viện Dinh dưỡng gợi ý cho con cùng vào bếp, biến bữa ăn thành trò chơi để con hứng thú với rau hơn.

Vận động, giấc ngủ và màn hình

WHO khuyến nghị một kế hoạch vận động phù hợp tuổi, sức khỏe và sở thích của con, có cha mẹ cùng tham gia. Theo WHO, các hoạt động vui, không nặng tính thi đua thường dễ được trẻ đón nhận.

• Vận động: Viện Dinh dưỡng khuyến khích trẻ hoạt động ít nhất 60 phút mỗi ngày và không ép buộc. Đạp xe, chạy nhảy ở công viên, bơi, múa, đá bóng đều được.
• Màn hình: dưới 1 giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. NHS khuyên cất điện thoại, máy tính bảng khỏi phòng ngủ của con vào buổi tối.
• Giấc ngủ: Viện Dinh dưỡng khuyên trẻ 3–5 tuổi ngủ 10–13 giờ mỗi ngày, tính cả giấc trưa, và đi ngủ trước 21 giờ.

Nói chuyện với con thế nào cho đúng?

WHO nhấn mạnh nhân viên y tế cần trò chuyện với trẻ và gia đình bằng sự thấu cảm, không kỳ thị. Ở nhà, cha mẹ cũng nên như vậy:

• Nói về sức khỏe và thói quen, như "cả nhà mình cùng ăn nhiều rau hơn", thay vì nói về cân nặng hay vóc dáng của con.
• Không gọi con bằng biệt danh về ngoại hình, không so sánh con với anh chị em, bạn bè.
• Không phạt con bằng cách bỏ bữa, không dùng đồ ăn làm phần thưởng.
• Khen khi con cố gắng, ví dụ con chọn uống nước lọc hay chủ động rủ bố mẹ đi chơi.
• NHS khuyên cho con cùng đặt những mục tiêu nhỏ, vừa sức. Bố mẹ ăn uống, vận động lành mạnh để con noi theo.

Nếu con bị bạn bè trêu chọc, buồn bã hay ngại đến trường vì ngoại hình, mẹ hãy lắng nghe con và trao đổi với cô giáo.

Khi nào cần đưa con đi khám?

Mẹ nên cho con khám định kỳ để theo dõi cân nặng, chiều cao. Nếu con được chẩn đoán thừa cân, béo phì, kế hoạch ăn uống nên do nhân viên y tế am hiểu dinh dưỡng lập và theo dõi. Theo WHO, việc đánh giá cần xem cả sức khỏe thể chất, tinh thần, tiền sử gia đình và nguy cơ rối loạn ăn uống.

Thay đổi thói quen cần thời gian. Mỗi bước nhỏ cả nhà cùng làm đều có ý nghĩa với sức khỏe lâu dài của con. Mẹ có thể gửi câu hỏi cho chuyên gia ở mục Hỏi đáp.