Dấu hiệu sớm của rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ nhỏ: cha mẹ nên để ý gì và làm gì?

Rối loạn phổ tự kỷ là một dạng khác biệt trong phát triển, ảnh hưởng tới cách trẻ giao tiếp, tương tác với người khác và cách trẻ hành động. Chữ "phổ" cho thấy biểu hiện ở mỗi trẻ rất khác nhau.

Một số dấu hiệu có thể thấy từ trước 2 tuổi. Có một vài dấu hiệu không có nghĩa là con bị tự kỷ, và bài viết này không dùng để chẩn đoán. Điều quan trọng là khi thấy băn khoăn, mẹ đưa con đi khám sàng lọc sớm, không chờ đợi.

Vì sao cần để ý từ sớm?

Theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), trẻ tự kỷ thường vẫn ngồi, bò, đi đúng tuổi. Vì vậy, những khác biệt tinh tế về cử chỉ, chơi giả vờ và cách dùng lời nói để giao tiếp dễ bị bỏ qua.

CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ) cho biết can thiệp sớm giúp trẻ cải thiện khả năng và học kỹ năng mới. AAP cũng nói bắt đầu can thiệp càng sớm càng có thể cải thiện kết quả cho nhiều trẻ.

NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh) lưu ý dấu hiệu ở bé gái có thể khó nhận ra hơn. Lý do là bé có thể bắt chước bạn bè, hoặc im lặng trong tình huống khó.

Dấu hiệu về giao tiếp và tương tác

CDC đưa ra các ví dụ sau. Mỗi mốc tuổi là thời điểm phần lớn trẻ đã làm được việc đó:

• Tránh nhìn mắt hoặc không giữ được giao tiếp bằng mắt.
• Đến 9 tháng: chưa quay lại khi được gọi tên; chưa thể hiện nét mặt vui, buồn, giận, ngạc nhiên.
• Đến 12 tháng: chưa chơi các trò qua lại đơn giản như vỗ tay theo mẹ; dùng ít hoặc không dùng cử chỉ, như vẫy tay tạm biệt.
• Đến 15 tháng: chưa chia sẻ điều mình thích với người khác, như cầm món đồ yêu thích đưa cho mẹ xem.
• Đến 18 tháng: chưa chỉ tay để cho mẹ thấy một điều thú vị.
• Đến 24 tháng: chưa để ý khi người khác bị đau hoặc buồn.
• Đến 36 tháng: chưa để ý tới trẻ khác và chưa tham gia chơi cùng.
• Đến 48 tháng: chưa chơi giả vờ, như đóng vai cô giáo, siêu nhân.
• Đến 60 tháng: chưa hát, nhảy hay diễn cho bố mẹ xem.

AAP mô tả thêm về cách chỉ tay. Khoảng 12 tháng, phần lớn trẻ nhìn theo hướng bố mẹ chỉ, rồi quay lại nhìn bố mẹ và cười. Trẻ tự kỷ có thể như không để ý.

Khoảng 15 tháng, thay vì chỉ tay, trẻ tự kỷ có thể kéo tay bố mẹ tới món đồ mình muốn mà ít nhìn mắt.

Hành vi và sở thích lặp lại

Theo CDC, trẻ có thể có những biểu hiện như:

• Xếp đồ chơi thành hàng và khó chịu khi thứ tự bị thay đổi.
• Lặp đi lặp lại từ hoặc câu, còn gọi là nhại lời.
• Lần nào cũng chơi một món đồ theo đúng một kiểu.
• Chỉ chú ý vào một bộ phận của đồ vật, như bánh xe.
• Khó chịu với những thay đổi nhỏ, phải theo một nếp nhất định.
• Có sở thích đặc biệt, gắn chặt với một thứ.
• Vẫy tay, đung đưa người hoặc xoay tròn.
• Phản ứng khác thường với âm thanh, mùi, vị, hình ảnh hay cảm giác chạm.

NHS kể thêm các biểu hiện như nói muộn hơn bạn cùng tuổi, nói với giọng đều đều, thích lặp lại một hành động như đóng mở cửa.

Khi con mất đi kỹ năng đã có

AAP cho biết khoảng 25% trẻ sau này được chẩn đoán tự kỷ bị mất những từ đã biết nói, thường trong khoảng 15 đến 24 tháng. Trẻ cũng có thể thu mình hơn với mọi người.

Sàng lọc và chẩn đoán: mẹ nên làm gì?

AAP khuyến nghị theo dõi sự phát triển của trẻ trong mỗi lần khám định kỳ. Trẻ được sàng lọc phát triển chung lúc 9, 18 và 30 tháng. Mọi trẻ được sàng lọc tự kỷ riêng lúc 18 và 24 tháng, theo trang của CDC.

Lịch khám định kỳ ở Việt Nam có thể khác. Khi đưa con đi tiêm chủng hay khám bệnh, mẹ có thể hỏi bác sĩ nhi về việc sàng lọc phát triển cho con.

• Sàng lọc không phải chẩn đoán. Kết quả sàng lọc chỉ cho biết con có cần được đánh giá kỹ hơn hay không.
• Chẩn đoán cần chuyên gia. CDC cho biết tới 2 tuổi, chẩn đoán của chuyên gia có kinh nghiệm được xem là rất đáng tin cậy.
• Đừng "chờ xem". CDC khuyên bất kỳ mốc phát triển nào bị chậm hay mối lo nào của cha mẹ đều nên được trao đổi với nhân viên y tế.

Khi đi khám, mẹ nên kể cụ thể những gì đã quan sát ở nhà: con phản ứng thế nào khi được gọi tên, con có chỉ tay, vẫy tay không, con chơi ra sao. Mẹ có thể ghi chép vài ngày trước buổi khám.

Mẹ đừng tự trách mình

AAP viết: "Bạn là người hiểu con nhất, và những lo lắng của bạn là quan trọng". Nếu mẹ thấy điều gì khác lạ trong cách con chơi, học, nói, hành động hay vận động, hãy trao đổi với bác sĩ.

Mỗi trẻ tự kỷ có thế mạnh và khó khăn riêng. Mẹ nên thận trọng với các phương pháp được quảng cáo quá mức, và theo kế hoạch can thiệp do chuyên gia xây dựng. Trong lúc chờ khám, việc chơi, trò chuyện và đọc sách cùng con mỗi ngày vẫn luôn có ích.

Mẹ có thể đặt câu hỏi cho chuyên gia tại mục Hỏi đáp.