Dạy trẻ nhận biết và gọi tên cảm xúc: cách làm đơn giản mỗi ngày cho bố mẹ

Trẻ nhỏ có những cảm xúc rất lớn nhưng chưa có từ để nói ra. Vì vậy, con thường thể hiện bằng hành động: khóc, la hét, ném đồ hay nằm lăn ra sàn.

Khi bố mẹ nhận ra và gọi tên cảm xúc, ví dụ "Con đang giận vì tháp bị đổ phải không?", con học được từ để diễn tả. Con cũng hiểu rằng cảm xúc nào cũng được chấp nhận, và dần học cách bình tĩnh lại.

Vì sao cần dạy con gọi tên cảm xúc?

CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ) nhắc cha mẹ rằng trẻ còn nhỏ không có nghĩa cảm xúc của trẻ không quan trọng. Nói to tên cảm xúc bằng những từ đơn giản giúp con học từ vựng về cảm xúc.

UNICEF (Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc) cho biết những cơn ăn vạ là một phần tự nhiên khi trẻ học cách xử lý cảm xúc lớn. Trẻ cần người lớn giúp để bình tĩnh lại. UNICEF khuyên cha mẹ hãy dừng lại, tìm cảm xúc ẩn sau hành vi của con, và cho con biết ai cũng được thể hiện mọi loại cảm xúc.

5 bước giúp con hiểu cảm xúc

CDC gọi cách làm này là "huấn luyện cảm xúc", dành cho cha mẹ có con từ 2 đến 4 tuổi:

1. Nhận ra: tập để ý cảm xúc của con trong ngày, nhất là khi cảm xúc còn nhẹ. Bố mẹ cũng để ý và kiểm soát cảm xúc của chính mình.
2. Kết nối: cho con thấy bố mẹ hiểu con bằng ánh mắt, một nụ cười, hay cái vỗ nhẹ lên lưng.
3. Lắng nghe: dùng lời nói, giọng điệu và cử chỉ thể hiện sự đồng cảm. Giữ bình tĩnh, không chê bai hay phán xét cảm xúc của con.
4. Gọi tên: nói to tên cảm xúc bằng từ đơn giản: "Con đang giận phải không?". Có thể dùng bảng hình các khuôn mặt cảm xúc.
5. Tìm cách giải quyết: chấp nhận cảm xúc trước, rồi mới đặt giới hạn cho hành vi. Ví dụ: "Giận thì được, nhưng ném đồ chơi thì không được". Sau đó gợi ý con việc khác, như xếp lại tháp hoặc chơi ghép hình.

CDC lưu ý vội vàng giải quyết vấn đề quá sớm có thể vô tình gạt đi cảm xúc của con. Nếu không chắc con đang cảm thấy gì, bố mẹ cứ đoán: "Hình như con đang buồn". Con sửa lại thì bố mẹ thử lại, không sao cả.

Gọi tên cảm xúc theo từng độ tuổi

Em bé dưới 1 tuổi

Bé chưa hiểu từ ngữ, nhưng cảm nhận được giọng nói và nét mặt của bố mẹ. UNICEF lưu ý em bé chỉ tập trung được rất ngắn, nên khi bé khó chịu, hãy thử đánh lạc hướng bằng một đồ vật hay hoạt động khác. Bố mẹ vẫn có thể nói ra cảm xúc của bé khi chăm sóc, như "Con đói rồi", "Con vui quá".

Trẻ 1 đến 3 tuổi

Bắt đầu với vài từ cơ bản: vui, buồn, giận, sợ. UNICEF nhắc rằng trẻ 2 tuổi chưa kiểm soát được cảm xúc, con không cố tình làm khó bố mẹ. Với trẻ từ 2 tuổi, một cái ôm có thể giúp con dịu lại.

UNICEF gợi ý một câu mẫu: "Mẹ thấy con đang buồn. Mẹ cũng có lúc buồn, không sao cả". Hãy kiên nhẫn lắng nghe, đưa ra lựa chọn và giữ bình tĩnh.

Trẻ 3 đến 6 tuổi

Con có thể học thêm những từ tinh tế hơn như lo lắng, thất vọng, ngại ngùng, tự hào. AAP gợi ý dùng bảng màu cảm xúc:

• Xanh dương: buồn, chán.
• Xanh lá: bình tĩnh, tập trung.
• Vàng: lo lắng, bồn chồn.
• Đỏ: giận dữ, sợ hãi, mất kiểm soát.

Bố mẹ có thể cùng con vẽ khuôn mặt cho từng màu và dán bảng ở chỗ dễ nhìn trong nhà.

Trò chơi giúp con hiểu cảm xúc

Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) gợi ý nhiều cách học cảm xúc qua chơi:

• Kể về cảm xúc của bố mẹ: nói cho con nghe bố mẹ đang thấy thế nào và đã làm gì để bình tĩnh lại.
• Đọc truyện trước giờ ngủ: hỏi con nhân vật đang cảm thấy gì, con đã bao giờ thấy như thế chưa.
• Vận động để giải tỏa: nhảy, ôm thật chặt, nghe nhạc. Khi con quá tải, giúp con dừng lại và hít một hơi thật sâu.
• Chơi tưởng tượng: nhiều trẻ chưa muốn nói về cảm xúc. Con có thể thể hiện qua vẽ, hóa trang, búp bê, thú bông hay âm nhạc.
• Góc "xả cảm xúc": một góc nhỏ có giấy trắng, đất nặn, giỏ đồ hóa trang hoặc nhạc cụ đơn giản.
• Tường thuật tích cực: mô tả việc tốt con đang làm, như "Mẹ thấy con xếp hình sáng tạo quá!".

AAP còn gợi ý "thời gian ánh nắng": 10 đến 15 phút, 2 đến 3 lần mỗi tuần, con được chọn trò chơi, bố mẹ cất điện thoại và chơi trọn vẹn cùng con.

Khi cảm xúc của con quá lớn

Theo CDC, khi con đang khóc lóc dữ dội, việc đầu tiên là giữ an toàn cho con và mọi người. Hãy chờ cả bố mẹ và con bình tĩnh rồi mới trò chuyện. Một khoảng dừng có thể đơn giản là ba hơi thở sâu.

CDC cho biết ăn vạ là hành vi bình thường ở tuổi mới biết đi và mẫu giáo. Đó là cách lành mạnh để trẻ giải tỏa năng lượng cảm xúc. Bố mẹ nhắc con rằng mọi cảm xúc đều được chấp nhận, nhưng không phải hành vi nào cũng vậy.