Kỷ luật không đòn roi: cách đặt giới hạn cho trẻ mà không cần quát mắng

Kỷ luật là dạy con cách cư xử, không phải làm con đau hay sợ. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyên cha mẹ không đánh trẻ, và ưu tiên dạy hành vi tốt hơn là phạt hành vi xấu.

Thay cho đòn roi và quát mắng, bố mẹ có thể làm gương và đặt giới hạn rõ ràng. Hãy khen khi con làm tốt và đưa ra hậu quả một cách bình tĩnh. Những cách này cần kiên nhẫn nhưng giúp con học được lâu dài.

Vì sao không nên đánh, quát mắng con?

Theo AAP, đánh, tát và các hình phạt thể chất khác không hiệu quả trong việc sửa hành vi của trẻ. Đánh có thể làm trẻ hung hăng và tức giận hơn. Trong một nghiên cứu ở 20 thành phố lớn của Mỹ, trẻ càng bị đánh nhiều thì sau đó càng hay hư hơn, rồi lại bị đánh nhiều hơn.

Hình phạt thể chất còn làm tăng nguy cơ chấn thương, nhất là với trẻ dưới 18 tháng. AAP cũng cho biết quát mắng, làm con xấu hổ không hiệu quả mà còn có hại. Kiểu kỷ luật lời nói nặng nề này liên quan tới nhiều vấn đề hành vi và triệu chứng trầm cảm ở tuổi thiếu niên.

UNICEF (Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc) cho rằng la hét và đánh có thể làm trẻ dừng lại lúc đó, nhưng làm tổn hại niềm tin của con. Đánh khiến con sợ hãi, bối rối. Bị la hét, đánh đòn lặp đi lặp lại có thể gây căng thẳng kéo dài, liên quan tới nhiều vấn đề sức khỏe về sau.

Đặt giới hạn rõ ràng, phù hợp với tuổi

• Làm gương: con học bằng cách nhìn bố mẹ. Muốn con nói nhẹ nhàng, bố mẹ hãy nói nhẹ nhàng với con.
• Quy tắc ít và rõ: AAP khuyên đặt quy tắc rõ ràng, nhất quán, giải thích bằng lời con hiểu được.
• Nói điều con nên làm: UNICEF cho biết nói chính xác điều mình muốn con làm hiệu quả hơn nhiều so với nói điều không được làm. Ví dụ, nói "Con cất đồ chơi vào hộp nhé" thay vì "Ngoan nào".
• Kỳ vọng thực tế: chẳng hạn mong con ngồi yên 10 phút, không phải cả ngày.
• Chuẩn bị trước: báo trước cho con điều sắp diễn ra, như sắp đi khám bệnh hay sắp về nhà.

Khen con và dành thời gian riêng cho con

AAP gọi sự chú ý của bố mẹ là công cụ mạnh nhất để khuyến khích hành vi tốt. Hãy để ý lúc con đang làm điều đúng và khen cụ thể: "Con tự cất giày, giỏi quá!" thay vì chỉ nói "Con ngoan".

UNICEF gợi ý dành thời gian một kèm một cho con mỗi ngày, có thể 20 phút hoặc chỉ 5 phút. Điều quan trọng là mẹ tập trung hoàn toàn vào con. Khen nỗ lực của con, không chỉ khen kết quả.

Khi con làm sai: bố mẹ có thể làm gì?

Chuyển hướng và bỏ qua

Khi con chán hoặc chưa biết điều đúng, hãy chuyển hướng: đổi sang trò chơi khác, sang phòng khác, hoặc đưa con đi dạo. Với hành vi không nguy hiểm, AAP cho rằng đôi khi lờ đi lại hiệu quả. Để con tự trải nghiệm hậu quả tự nhiên cũng là một cách dạy, ví dụ con ném làm hỏng món đồ chơi thì không còn món đó để chơi.

Hậu quả bình tĩnh

Nói trước cho con biết điều gì sẽ xảy ra nếu con tiếp tục. Nếu con không dừng, thực hiện hậu quả ngay, giọng bình tĩnh, không tỏ ra giận dữ. Hậu quả nên vừa phải và nhất quán, ví dụ cất món đồ chơi con đang dùng sai một lúc.

AAP nhấn mạnh không bao giờ lấy đi thứ con cần, như bữa ăn. Nếu con dừng lại, UNICEF khuyên hãy khen con.

Tạm dừng (time-out)

Tạm dừng là cho con ngồi riêng ở một chỗ an toàn trong ít phút để bình tĩnh lại. Theo AAP, bố mẹ cảnh báo trước, nói ngắn gọn quy tắc con đã vi phạm, rồi cho con tạm dừng.

Thời gian gợi ý là khoảng 1 phút cho mỗi tuổi của con. Trẻ từ 3 tuổi có thể tự quay lại khi thấy mình đã bình tĩnh.

Với trẻ 1 đến 2 tuổi, CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ) khuyên chỉ tạm dừng thật ngắn. Bố mẹ nên chú trọng khen hành vi tốt hơn là phạt.

Gợi ý theo từng độ tuổi

• Dưới 1 tuổi: dùng lời tích cực như "Mình ngồi xuống nào". Dành chữ "không" cho những việc nguy hiểm. Bé chỉ tập trung được rất ngắn, nên đánh lạc hướng bằng một món đồ khác.
• 1 đến 3 tuổi: con hay ăn vạ, thường khi mệt hoặc đói. UNICEF lưu ý trẻ 2 tuổi chưa tự kiểm soát được cảm xúc, không phải cố tình làm khó bố mẹ. Giữ giới hạn nhất quán, bình tĩnh nhưng dịu dàng.
• 3 đến 6 tuổi: giao việc nhà đơn giản, hướng dẫn từng bước và khen khi con làm. Cho con chọn giữa vài lựa chọn bố mẹ chấp nhận được. Dạy con rằng giận là bình thường, nhưng làm đau người khác thì không được.

Khi bố mẹ mất bình tĩnh

Ai làm cha mẹ cũng có lúc nóng giận. AAP gợi ý bố mẹ tự cho mình "tạm dừng": đảm bảo con an toàn, rồi hít thở sâu, thư giãn hoặc gọi cho một người bạn. UNICEF gợi ý hít thở chậm 5 hơi trước khi phản ứng.

Nếu lỡ xử lý chưa tốt, hãy xin lỗi con khi đã bình tĩnh. Nói cho con biết lần sau bố mẹ sẽ làm khác thế nào, và giữ lời hứa đó.